Ons model voor formatief handelen

door , , , | mei 20, 2021 | Blog, Poster

, , ,

 

Formatief handelen is een containerbegrip. Het concept bestaat uit een aantal strategieën die uitgevoerd kunnen worden met verschillende instrumenten. Om duidelijk te maken wat er praktisch komt kijken bij formatief handelen zijn er diverse modellen in omloop. De afgelopen jaren werkten we zelf ook aan een nieuw model. Wie ons een beetje volgt heeft sinds 2018 zeker vijf verschillende varianten voorbij zien komen.

Dit is niet zonder reden. We vinden het fijn om in onze lezingen, workshops en trajecten nieuwe ontwerpen uit te proberen, en te zien welke het beste aansluiten. Onze eis is dat een model moet helpen om – in combinatie met onze opdrachten en oefeningen – leraren formatief handelen op een effectieve manier neer te zetten in de praktijk. Daarbij is het van belang dat ze de onderliggende principes goed begrijpen. Zo zagen we de afgelopen jaren telkens een reden voor verdere verfijning.

De afgelopen maanden werkten we al met een semi-definitief model waar we erg tevreden over waren.

Omdat we dit jaar een nieuw boek over formatief handelen publiceren, hebben we samen met illustrator Oliver Cavioglili (bekend van het boek Doorloopjes) gewerkt aan een een dubbelgecodeerde versie van dit model.

 

 

Ons model bestaat uit vijf stappen die bij iedere effectieve uitvoering van formatief handelen terugkomen, of het nu de leraar is of de leerling of student die stappen uitvoert, of dat die stappen gezamenlijk gezet worden. In deze blog zullen we stilstaan bij wat er bij iedere stap komt kijken. Daarnaast hebben we ook een Advance Organizer Formatief Handelen gemaakt over dit model dat je kunt gebruiken om je er verder in te verdiepen, of het gesprek met je collega’s aan te gaan.

Uiteraard vangen we in dit model niet alles wat er komt kijken bij formatief handelen. Voor een volledig overzicht van ons verhaal hebben we al eerder de  Advance Organizer Toetsrevolutie  gemaakt.

Stap 1: Waar staan we nu?

Het proces van formatief handelen begint altijd doordat iemand de vraag stelt: ‘waar staan we nu?’ Dit kan de leraar zijn die zich afvraagt of zijn instructie landt, of de benodigde voorkennis aanwezig is, of wil weten wat leerlingen of studenten hebben opgestoken zodat hij weet hoe hij verder moet gaan.

‘Waar staan we nu?’ is bij formatief handelen dus geen willekeurige vraag die in het wilde weg gesteld wordt door een leraar. Het is gebaseerd op de wetenschap dat om een volgende, geslaagde stap te zetten in het onderwijsproces, de benodigde voorwaarden op orde moeten zijn.

Maar ook de leerling of student kan dit proces initiëren: ‘Waar sta ik eigenlijk ten opzichte van wat het doel is, of wat ik zelf beoog?’ Ken ik de woordjes wel? Kan ik een goede brief schrijven? Kan ik examenvragen beantwoorden? Heb ik deze vaardigheid eigenlijk wel onder de knie? Kan ik mijn gedachten hierover adequaat verwoorden? Een leerling of student heeft natuurlijk minder inzicht in de leerlijn dan een leraar, dus zal meer ondersteuning nodig hebben om deze vraag op het juiste moment op de juiste manier te stellen.

Stap 2: Nadenken & produceren

De leerling of student wordt aangemoedigd of moedigt zichzelf aan om over iets na te denken, en dit denken – of het resultaat ervan – observeerbaar te maken door iets te produceren. Bij producties kun je denken aan klassieke voorbeelden als wisbordjes of een moderne variant als Padlet. Maar in feite kan alles wat observeerbaar is functioneel zijn voor formatief handelen: van een brief tot een dans, tot het uitspreken of opschrijven van een zin, van vingers in de lucht steken om te stemmen tot communiceren met gekleurde bekertjes.

Daarmee is echter nog niet gezegd dat alles wat observeerbaar is, even functioneel is. Wil dit het wel zijn dan vereist dit een grondige en strategische voorbereiding van de leraar. Naar welke typische misvattingen en veelvoorkomende denkfouten ben je op zoek? Welke misvattingen of fouten staan een volgende stap in het onderwijsproces in de weg? Met welke vraag of activiteit kun je die gemakkelijk ‘boven water krijgen’, en hoe krijg je zo gemakkelijk en snel mogelijk zicht op alles wat leerlingen of studenten produceren? En als dat niet zo belangrijk is, hoe ondersteun je ze dan om zelf zicht te krijgen op hoe ze er voor staan?

Stap 3: Interpreteren, communiceren & beslissen

De producties moeten vervolgens door iemand geïnterpreteerd worden. Wat betekent datgene wat ze geproduceerd hebben? Kunnen we verder, of zijn er problemen die een volgende stap in het onderwijsproces in de weg staan? Vertonen de leerlingen of studenten adequaat begrip, of is een verbeterslag wenselijk?

Als een leraar een klas vol wisbordjes ziet, dan moet hij interpreteren wat al die verschillende antwoorden betekenen. Als hij van een online app een Excelsheet met resultaten krijgt, dan zal hij moet interpreteren wat al die getallen, kleurtjes en/of diagrammen betekenen.

Ook als leerlingen of studenten elkaars werk ­– of hun eigen werk ­– bekijken moeten ze interpreteren. Een klasgenoot zal de brief van een ander moeten interpreteren. Wat gaat er al goed? Wat kan er beter?

De interpretatie van de verschillende producties kan zodoende aanleiding zijn voor vervolgvragen en -onderzoek. Hoe ben je op dat antwoord gekomen? Hoe heb je het aangepakt? Welke antwoordoptie heb je gekozen, en waarom? De leraar kan dieper graven in de Excelsheet: welke fouten worden het meest gemaakt. Welke misvattingen zie ik bij meerdere leerlingen terugkomen? Wat leer ik hiervan als leraar? En wat kan ik hier als leerling of student mee?

Deze informatie leidt tot een beslissing over de meest voor de hand liggende vervolgstap. Als een leraar die neemt, kan hij uitleggen waarom tot hij zijn keus is gekomen.

Stap 4: Een geïnformeerde vervolgactie

Nadat je besloten hebt om iets te doen is het ook van belang om dat daadwerkelijk te doen! Of de conclusie nu was dat de vereiste voorkennis aanwezig bleek en je dus zo snel mogelijk verder kunt gaan, of dat je nog iets zult moeten uitleggen, opdrachten moet geven, brieven herzien moeten worden, passages van de voorstelling opnieuw gedaan moeten worden, of er nog flink getraind moet worden op uithoudingsvermogen. Het is van het grootste belang dat er daadwerkelijk iets gedaan wordt met de in stap 3 opgedane inzichten, anders is alle reflectie voor niets geweest.

Stap 5: En waar staan we nu?

Natuurlijk weten we nooit of de vervolgactie ook daadwerkelijk tot een verbetering gaat leiden. Daarom moeten we een soortgelijke vraag stellen of opdracht geven. Hoe staat het er nu voor? Gaat het beter? Of gaat het slechter? Op basis van deze informatie kan er gekozen om het proces van formatief te herhalen totdat het gewenste begrips- of beheersingsniveau is bereikt. Dit is wederom een belangrijke stap. Het kan een succeservaring zijn voor leraren, omdat ze zien dat de groep daadwerkelijk verbeterd is, maar nog belangrijker is dat dit een succeservaring kan vormen voor de leerlingen of studenten zelf. Als zij gaan inzien dat het doorlopen van het proces van formatief handelen leidt tot een verbetering (en bijbehorende succeservaring), dan zal dit ze aanmoedigen om hier ook in het vervolg meer tijd en energie in te steken.

Tot slot

Uiteraard valt er nog veel meer te vertellen over formatief handelen en dit model. Daarom schrijven we er ook een boek over! Maar om een en ander nog verder op te helderen hebben we – zoals gezegd – ook een Advance Organizer gemaakt van dit model. Deze is hier te downloaden.

 

Auteur

  • René Kneyber is voormalig docent wiskunde. Hij schreef en vertaalde meer dan vijftien boeken, waaronder Toetsrevolutie. Sinds 2015 is hij kroonlid van de Onderwijsraad. Samen met Valentina Devid en Flemming van de Graaf maakt hij de LLEARN-podcast

  • Dominique Sluijsmans is onderwijskundige met een specialisatie op het gebied van toetsing. Ze schreef diverse succesvolle en invloedrijke boeken zoals Wijze Lessen en Toetsrevolutie.

  • Valentina Devid is docent geschiedenis & levensbeschouwing. Ze is ervaringsexpert op het gebied van formatief handelen en een veelgevraagd spreker over dit onderwerp. Samen met René Kneyber en Flemming van de Graaf maakt ze de LLEARN-podcast.

  • Blanca Wilde López is docent Spaans en werkt als afdelingsleider op het Isendoorn College. Zij is lid van Toetsrevolutie en samen met Valentina Devid, René Kneyber en Dominque Sluijsmans geeft zij trainingen en advies over formatief handelen. Zij wil met haar ervaring en kennis op dit gebied docenten, leerkrachten en schoolleiders inspireren om formatief handelen vaker in te zetten in de lessen. Op deze manier levert zij graag een bijdrage aan het versterken van effectieve didactiek.